tren

12 Şubat 2011

Söyleşi: Erol Büyükmeriç, Sonhaber Gazetesi

 söyleşi

Siyaset Karikatürcüye İyi Malzeme Verir.

Profesör Atila Özer, çizgi mizah biçeminde ürettiği karikatürlerle bugüne değin ulusal ve evrensel düzlemde bir çok başanya imza atmış; bu alanda kitaplar yazmış, bunun yanında kurulduğu günden bu yana sürdürdüğü Anadolu Üniversitesi Karikatür Sanatını Araştırma ve Uygulama Merkezi yöneticiliği boyunca düzenlediği sergi etkinlikleriyle karikatür sanan sevenlerini Eskişehir, ülke ve Dünya’karikatürcülerinin yapıtlarıyla buluşturan akademik kökenli bir sanat insanımız. Kendisiyle “karikatür sanatı” odaklı bir söyleşi yaptık.

Erol Büyükmeriç: Sevgili Atila Özer, karikatür sanatını okumak/ üretmek olguları bilinir ki toplumbilimsel, siyaset, tarih, felsefe vb. bilim dallarını da içeren ve sanatın tüm dallarını kuşatan entelektüel bir birikimi gerektirir. Genellikle de bu sevda çok erken yaşlarda başlar karikatür sanatçılarında ya da bu sanata sevdalananlarda. Yaşamınızı karikatür sanatı üzerine yapılandıran bu yolculuğunuzdan sizi yönlendiren/ yönelten, etkileyen olgular, olaylar bağlamında kısaca söz eder misiniz?

Atila Özer: Daha ilkokuldayken traş olmak için berbere gittiğimi orada “Akbaba” dergilerini izlediğimi anımsıyorum. Gelen müşteriler sıra beklerken o dergileri okurlardı. Berberde ilk kez gördüğüm mizah dergilerindeki karikatürler bana ilginç gelirdi, beğenirdim. Bazen berbere gittiğimde müşteri yoksa hemen traşa başladıklarında o haftanın dergisine bakamazdım. Kendime göre bir yol tutturdum; eğer berber koltuklan dolu ise sırada bekleyen varsa dükkâna girer, müşteri yoksa girmezdim. Ne kadar fazla sıra bekleyen varsa eski sayılar da dahil o kadar fazla dergi okuyabilirdim. Bu ilgi zamanla bende çizme isteği yarattı. Zaten resim derslerine de ilgim fazlaydı. Resim öğretmenlerim çizimlerimin iyi olduğunu söylerlerdi.

Erol Büyükmeriç: Çizgi biçeminizde ülkemiz 1950 kuşağının Saul Steinberg’in başlattığı karikatürde yeni bir anlayışın/ salt çizgiyle mizahın ülkemizdeki öncüleri; Turhan Selçuk, Semih Balcıoğlu, Ali Ulvi, Ferruh Doğan, Nehar Tüblek vb. karikatürcülerin izleri ve etkileri görülür. Bir bakıma sözünü ettiğim kuşağın günümüzdeki temsilcilerdensiniz. Genellikle bir biçem olarak yeğlediğiniz yıllar içinde grafik sanatından da yararlanarak evrilen yazısız karikatürlerinizden söz ediyorum. Turgut Çeviker, “Karikatür Üzerine Yazılar” kitabındaki bir yazısıyla bir bakıma yazdı karikatürleri -Gırgır Takımadaları üzerinden- olumladığını itiraf eder. Son zamanlarda karikatürü olumladığını söylemişti bir söyleşimizde bana. Bu bağlamda “yazılı ve yazısız karikatür” Metniyle ilgili düşüncelerinizi söyler misiniz?

Atila Özer: Aslında kesin bir sınırlandırma koymak istemem. Karikatür tanımı içerisinde alt başlıklardır, bunlar. Bir karikatürcü ister çizgiyle isterse hem çizgi hem de yazıyla karikatür ortaya koyabilir. Ben öncelikle sadece çizgiyle karikatürümü yapmaya çalışırım. Ustalar “karikatür, çizgiyle mizah yapma sanatıdır” tanımlaması yapmışlardır. Bu baha daha evrensel, daha sanatsal ve karikatürün ruhuna daha uygun gelir. Ama zaman zaman ihtiyaç duyduğumda yazı da kullanırım. Karikatürüme yazı bir şey katacaksa kullanırım, anlayışıma ters düşmez.

Erol Büyükmeriç: Bir araştırmacı karikatürcü olarak Türk ve Dünya karikatürünü yakından izleyenlerdensiniz. Günümüz ulusal ve evrensel karikatüründeki gelişmeleri/ arayışları -biçem, teknik, izlek bağlamında- nasıl değerlendiriyorsunuz?

Atila Özer: Karikatür sanatının geçmişi çok eskilere dayanmaz. Bugünkü anladığımız tarzıyla 17. yüzydda İtalya’da başlıyor. Önceleri insanların yüzlerindeki karakteristik özellikleri abartarak uygulanan karikatür daha sonra insan ilişkilerini sosyal konulan ele almaya başlar. İkinci Dünya Savaşı’na kadar çizimler yapılır altına konuşma yazılan yazılırdı. Bazen bu konuşmalar epeyce uzun olur, “sanki karikatür değil, fıkra resimleme” anlamı çağrıştırırdı. Romanya’da doğmuş, mimarlık eğitimi almış, sonra ABD’ye göç etmiş Saul STEINBERG adında bir çizer İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra sadece çizgilerden oluşan karikatürler çizmeye başlar. Bu çizimler New Yorker adlı dergide yayımlanır. Daha sonra Paris’te bir sergi açar Steinberg, Avrupa’daki tüm karikatürcüleri şoke eder. Birçok karikatürcü onun gibi yazı kullanmadan çizimler yapmaya başlar. Okuyucu şaşırmasın diye bu karikatürlerin altına “YAZISIZ” notu koyarlar. Bu yeni bir anlayıştır ama biraz kültür ve alt yapı gerektirir. Kullanılan simgelerin anlamını bilmeyi gerektirir. Bu yüzden bazı çizimlerin anlaşılması zor olur. Sıradan insanlar bu karikatürleri çözmekte zorlanırlar. Bu anlayışla çizen Avrupalı sanatçılardan bazılan: Chaval, Bösc, Sine, Folon, Trez, îbpor, Gourmelin… Türk sanatçılar ise; Turhan Selçuk, Semih Balcıoğlu, Nehar Tüblek, Ferruh Doğan, Eflatun Nuri, Tonguç Yaşar sayılabilir.

Erol Büyükmeriç: Karikatür üzerine albümler, uygulama ve kuramsal içerikli kitaplarınız da bulunuyor. Ben özellikle yazılarınızda sıkça değindiğiniz “popüler kültür”, “siyaset” kavram ve olgulamın karikatür sanatı ile ilintisi üzerine düşüncülerinizi almak isterim kısaca…

Atila Özer: Popüler kültürden söz etmek için kitle kültürünün oluşumunu incelemek gerekir. Kitle kültürünün oluşumu sanayileşme ile birlikte gelişmiştir. Sanayileşme, yani kitlesel üretime geçiş, kitle toplumunu yaratmıştır. 19. yüzyılda kapitalist düzenin ilkesi; “daha fazla üretim, daha faz¬la kâr”dır. Bunun için yapılacak şey; “tek tip üretim biçimi” ve “standartlaşma”nın sağlanmasıdır. Kitlesel üretimin ortaya çıkardığı kitle toplumunun kültürü de elbette bu kitlesel üretime uygun olacaktır. Tıpkı sanayi ürünleri gibi, kültürel ürünler de hemen tüketilmeli, tüketilenlerin yerine yenileri üretilmelidir.
Popüler kültür; kitle toplumlarının belli bir zaman dilimi içindeki özelliklerinin göstergesidir. Sanayileşme ile kentleşme yeni ekonomik, siyasal ve kültürel biçimler ortaya çıkarmıştır. Kapitalizmin gelişmesiyle geleneksel üretim kalıplan bozulmuş, “geleneksel” ile “modern” çatışması ortaya çıkmıştır. Kitlelerin gelenekten uzaklaşmak istememesi ancak koşulların bunu zorlaması, ne geleneksel ne de modern olmayan bir kültür sorunsalı yaratmıştır. Bunu karikatüre uyarlarsak çizilen karikatürü ilkokul mezunu da; üniversitede doktora yapmış Plan da anlayacak, bu yüzden zor çözülecek simgeler kullanılmadan bol yazı ile espri oluşturulacak, argodan, cinsellikten yola çıkılan çizimler yapılacak karikatüre bir kez baktıktan sonra çöpe atılacak sonra yenisi aranacak… !
Siyasete gelince… Siyaset konusu elbette herkesin ilgilendiği bir konudur ve karikatürcüye iyi malzeme vermektedir. .. Siyaset konusunu ele alan karikatür her dönemde tüm dünyada çok başardı örnekler vermiştir.

Atila Özer Kimdir?

1949 yılında Burdur’ da doğdu. Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi’ni bitirdi, “iletişim Sanatları” dalında yüksek lisans yaptı, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nden “Grafik” dalında doktora yaptı. 1995 yılında Doçent, 2001 yılında Profesör oldu. Karikatür sanatıyla çizer ve araştırmacı olarak ilgilenen Özer, ilk kişisel sergisini 1978 yılında Nasrettin Hoca’nın doğduğu köyde (Hortu-Eskişehir) açtı. Daha sonra; Avusturya’nın Klagenfurt kentinde (1986), Eskişehir’de (1988), Şile’de (1992), Sivrihisar’da (1993), Ankara’da (1994), Anamur’da (1996) Almanya’nın Staufen kentinde (1996), Avusturya’nın Landeck ve Zams kentlerinde (2000), Eskişehir’de (2008) ve Belçika’nın Kruishoutem kentinde (2010) kişisel sergiler açtı. Aynca pek çok ulusal ve uluslararası karma sergiye katıldı. Bir eseri Varşova Karikatür Müzesi’ne alınan ve Anadolu Üniversitesi Karikatür Kulübü’nü kuran Özer, kurulduğu günden beri Anadolu Üniversitesi Karikatür Sanatını Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürlüğünü sürdürüyor. Halen Anadolu Üniversitesi’nde öğretim üyesi.
Yayımlanmış karikatür albümleri: Karikatüre Selam-1982, Çizgiler-1985, Çizgimizah-1995.
Diğer Kitapları: Karikatür Sanatı ve Reklamcılık-1988, iletişimin Çizgi Dili Karika-tür-1994, Yurtdışında Ödül Kazanan Türk Karikatürle-ri-1995, Kuramsal ve Uygula¬malı Karikatür-1998, Karikatür Müzeleri-1999, Grafik Üretim Teknikleri-1995, Ödüller-2003, Karikatür Yazılan-2007.
ÖDÜLLERİ:
-Ulusal ödülleri:
– Müzeciler Derneği Karikatür Yarışması – BİRİNCİLİK Ödülü, 1980
– Hacıbektaş Sanat Festivali Karikatür Yarışması – İKİNCİLİK Ödülü, 1980
– Türkiye Çevre Sorunları Vakfı Grafik Yarışması – ÜÇÜNCÜLÜK Ödülü, 1982
– Milliyet Sanat Dergisi Abdi ipekçi Karikatür Yanşması -BİRİNCİLİK Ödülü, 1985
– Cumhuriyet gazetesi Yunus Nadi Armağanı – ÜÇÜNCÜLÜK Ödülü, 1989
– Burdur Müzesi Karikatür Yarışması – BİRİNCİLİK Ödülü, 1990
– Türkiye Eczacılık Kongresi Karikatür Yarışması – ÖZEL Ödül, 1991
– Çankaya Belediyesi Karikatür Yarışması – MANSİYON, 1991
– Nehar Tüblek Karikatür Yarışması – İKİNCİLİK Ödülü, 2000
– Bursa B. Belediyesi Cemal Nadir Karikatür Yarışması -MANSİYON, 2002
– Çağdaş Gazeteciler Derneği Eskişehir Şubesi “KÜLTÜR Ödülü”, 2005
– VI. Kapadokya Karikatür Yarışması “BİRİNCİLİK Ödülü”, 2006
– Mizah Üretenler Demeği “3. Mizah Ödülleri” KARİKATÜR DALI Ödülü, 2008
– Eskişehir Sanat Derneği 2008 Yılı Sanat Ödülleri – “KARİKATÜR SANAT ÖDÜLÜ”, 2009
– Bursa Anadolu Karikatürcüler Derneği – “KARİKATÜRE HİZMET ÖDÜLÜ”, 2010
– “Anadolu Üniversitesi 2010 SANAT ÖDÜLÜ”.
– Uluslararası ödülleri:
– Japonya, Yomiuri Uluslararası Karikatür Yarışması -BAŞARI Ödülü, 1981
– Japonya, Yomiuri Uluslararası Karikatür Yarışması -ALTIN Ödülü, 1982
– Makedonya, Üsküp Uluslararası Karikatür Yarışması -ÖZEL Ödülü, 1989
– Japonya, Okhotsk Uluslararası Karikatür Yarışması -MANSİYON, 1994
– Uluslararası Türk Spastik Çocuklar Derneği Karikatür Yarışması – ÖZEL Ödülü, 1997
– Japonya, Yomiuri Uluslararası Karikatür Yarışması -MANSİYON, 2001
– Japonya, Yomiuri Uluslararası Karikatür Yarışması -MANSİYON, 2002
– Azerbaycan Uluslararası “Molla Nasreddin” Karikatür Yarışması – “BRONZ MADAL¬YA”
Ödülü, 2008
– Suriye 4. Uluslararası Karikatür Yarışması – ÖZEL Ödülü, 2008
– Kıbrıs, 1. Uluslararası “ZEYTİN” Karikatür Yanşması -ÜÇÜNCÜLÜK Ödülü, 2008
– Bulgaristan, 19. Uluslararası Sanatta Mizah ve Yergi Bienali Gabrovo 2009; Skalni Materiali Co. Rous-se Ödülü (Sadettin Aygün ile)


YASAL UYARI: Bu sitede yer alan tüm içerik, Prof.Atila Özer Müze Evi'ne aittir. Prof.Atila Özer Müze Evi'nin yazılı izni olmadan, bu içeriğin kopyalanması, imzalı veya imzasız kullanılması, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur.