tren

18 Kasım 2006

Karikatür ve Eğitim

Karikatür ve Eğitim – (18-19 Kasım 2006) Karikatür ve Eğitim Günleri – İzmir

 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler

Eğitim-Öğretim sisteminde bir konu işlenirken çeşitli yöntemler izlenmektedir.
Bunlar: 1) Anlatım yöntemi, 2) Soru-cevap yöntemi, 3)Tartışma yöntemi, 4) Problem çözme yöntemi, 5) Gezi-gözlem yöntemi, 6) Laboratuvar yöntemi, 7) Örnek olay inceleme yöntemi, 8) Drama yöntemi, 9) Ev ödevi yöntemi.

Bu yöntemler tek basma ya da birkaçı birleştirilerek kullanılabilmektedir. Dünyada ve Türkiye’de en yaygm ve en çok kullanılan ve en eski yöntem; ANLATIM yöntemidir. Özellikle sosyal bilimler alanında ya da sözlü anlatım gerektiren tüm etkinliklerde bu yöntem kullanılmaktadır. Bu yöntem en ucuz olduğu ve her yaştaki dinleyiciye hitap ettiği için (çok eleştirilse de) vazgeçilemeyen bir yöntemdir.

Bu yöntemi çekici hale getirmek, bazı araç-gereçler kullanmak veya diğer yöntemlerle birleştirerek zenginleştirmek elbette eğitimcinin kapasitesiyle doğrudan ilgilidir.
Karikatürü ders aracı olarak (görsel bir malzeme olarak), Türk eğitimcilerin çok kullandığı söylenemez. Bunun önemli gerekçelerinden biri; eğitimcilerin karikatür konusundaki bilgi eksikliğidir. Ayrıca ortalıkta dolaşan kötü karikatür örnekleri, politik karikatürler ve zaman zaman ortaya çıkan karikatür krizleri bu işi oldukça zorlaştırmaktadır.

Karikatür; çizgi ile mizah yapma sanatı olarak tanımlanır. Gazetelerde, dergilerde, TV’de, sergilerde, reklam afişlerinde, tişört ya da bir paket ambalajı v.b. şeylerde görülen, bazen gülünüp geçilen, bazen üzerinde tartışılan, düşünülen, izleyene yönelik bir iletişim aracıdır. Karikatür; haber verir, karikatür; eleştirir, karikatür; eğlendirir, karikatür; eğitir.
Karikatür çeşitli şekillerde uygulanmaktadır.
a) Vinyet (bir yazının yanında o yazıyı destekleyici desen) olarak (Karikatür 1),
b) Tek bir kareden oluşan karikatür olarak (Karikatür2; Atila Özer),
c) Bant karikatür (birden çok kareden oluşan karikatür) olarak (Karikatür3; Turhan Selçuk),
d) Çizgiöykü- çizgi roman olarak (Karikatür4; Ersin Karabulut) uygulanabilmektedir.
Ayrıca kişilerin görüntüsünden yola çıkılarak portre karikatürler (Karikatür5; Güngör Kabakçıoğlu) de çizilmektedir.
Son yıllarda eğitim alanmda (concept) KAVRAM KARİKATÜRLERİ adıyla yeni bir uygulama da (Karikatürö) yaygınlaşmaktadır.

KARİKATÜRÜN EĞİTİMDE KULLANILMASI
Bana göre karikatür; istenirse eğitim- öğretimi ilginç hale getirebilir. Bir kere karikatür görseldir (göze hitap eder), sevimlidir, ilgi çekicidir, üzerinde tartışma fırsatı yaratılabilecek bir malzemedir.

Hıfzı Topuz, “İletişimde Karikatür ve TopIunV'(Kitapl) adlı kitabında “karikatür, eğitimde; okul dışı eğitimde, yetişkinlerin eğitiminde bir işlev bulabilir” dedikten sonra, bu konuda Küba’da, Hindistan’da, Almanya’da, Fransa’da yapılan uygulamalardan söz etmektedir. Tarımda, hayvancılıkta, siyasal eğitimde, teknik öğretimde karikatürlü anlatımın uygulandığını belirten Topuz, bu konularda yapılan araştırmalardan da söz etmektedir: “Karikatürlere bakarak tarihi izlemek üzere çeşitli incelemeler yapılmıştır Jean Duche’ nm “Karikatürcülerin Ardınca Fransa’nın İki yüz Yıllık Tarihi”, Jaques Letheve’in “III. Cumhuriyet Döneminde Karikatür ve Basın” ve Grand Cartenet’nın çeşitli incelemeleri bunun iyi örnekleridir” (Topuz, 1986).

Mehtap KARACABEY; Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde “Mizah Dergilerinin Halk Eğitimindeki Yeri ve Önemi” konulu Yüksek Lisans Tezi hazırlamıştır. Marmara Üniversitesi Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Filiz KABAPINAR “Yapılandırmacı Öğrenme Sürecine Katkıları Açısından Fen Derslerinde Kullanılabilecek Bir Öğretim Yöntemi Olarak Kavram Karikatürleri” konulu araştırma makalesi yazmıştır. Karikatürcü, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni Hasan EFE değişik zamanlarda “Karikatür ve Eğitim” konulu konferanslar vermiş açıkoturumlara katılmış bir de kitap (Kitap2) yayınlamıştır.

Tüm bu çalışma ve çabalar; karikatürün eğitimde kullanılabileceğini ve bunun için geç kalındığını vurgulamaktadır.

2004 yılında ilk kez (Milli Eğitim) İlköğretim okullarının TÜRKÇE DERSİ programlarında görsel okuma içinde “karikatürde verilen mesajı algılar” ifadesiyle bu sanatın varlığı kabul görmüştür (Grafıkl). Gecikmiş de olsa bu gelişme olumludur.

Abraham A. Moles: “Karikatür, aynı zamanda didaktik bir sistemdir. Elinde bulundurduğu tüm kitle iletişim araçlarının dökümünü yapan teknolojik toplum, doğum kontrolünden tutun, bir buzdolabı tanıtmalığına kadar en basit şeyleri bile öğretmek açısından karikatürün didaktik rolünü keşfetmiştir.”… “Karikatür çok şeyler yapabilir. .. .didaktik ya da teknik bir yapıtta, bir

kimya ya da bir eczacılık kitabında sadece bir dizi olgunun sentezini değil, aynı zamanda bir didaktiğin öğelerini sağlayabilir” demektedir.(Topuz ‘un kitabının önsözünde).

Grünewald ; Almanya’da yayınladığı DERS İÇİNDE KARİKATÜR kitabında (Kitap3) “Karikatür kültürü almış kişilere karikatürden yararlanarak ders verildiğinde o kişiler gerçeği ve özellikle o konudaki problemleri daha iyi anlama yoluna gideceklerdir. Karikatürü gerçeklikle bir arada değerlendirmek gerekliliği bilinçli olmayı, demokratik değerleri bilmeyi gündeme getirecektir. Hoşgörüyü gündeme getirecektir. Bu demektir ki karikatür yoluyla ders gören bir öğrenci, yöntem iyi olduğu takdirde öğrenme ve uygulama aşamasında demokratikleşme yolunda da olacaktır” demiştir (Grünewald, 1979).

Bu Avrupalı düşünürlerin yaptığı genel değerlendirmeler ilköğretim öğrencileri için yapılırsa, en azından çocukla iletişim kurmada mizahsal yaklaşımın çekiciliğinden söz edilebilir. Karikatürle iletişim kurmak karmaşık olmayan kolay bir iletişimdir. Dikkat çekicidir, şaşırtıcıdır, akılda kalan bir yanı olacaktır. Karikatürün sıcaklığı, sevimliliği, gülmenin ve gülümsemenin verdiği rahatlık ve gevşemeden yararlanarak istenilen mesajı öğrencinin belleğine yerleştirmek zor olmasa gerek.

Türkiye’de ve dünyada öğrenme kuramları üzerine pek çok çalışma yapılmıştır ve çalışmalar sonsuza kadar sürdürülecektir. Özellikle yeni teknolojilerin paralelinde yeni araç-gereçlerin ortaya çıkması, öğretim kuramlarının geliştirilmesi çabası bu konuyu sürekli gündemde tutmaktadır. Öğretimin araçlarla desteklenmesi konusu başlangıçtan beri üzerinde en çok durulan konudur. Araçlarla desteklenen öğretimin, anlatıma dayanan öğretime göre daha etkin olduğunu gösteren pek çok araştırma vardır (Varış, 1978). Yazı tahtasının bile kullanımı araç özelliği bakımından üzerine yapılacak çizimlerin, yazıların niteliğine göre etkin olabilmektedir. Bir eğitimci yazı tahtasını çok iyi şekilde kullanabilirken, bir başkası bundan hiç yararlanamamaktadır. O nedenle bu basit araçtan bile yararlanabilmek için eğitimcinin özellikle kendisi eğitilmelidir.

Karikatür gibi bir görsel yardımcı, eğitimcinin yazı tahtası üzerindeki işini fazlasıyla kolaylaştıracaktır. Ama görünen odur ki bu konuya gereken önem verilmemekte bu kolaylıktan pek fazla yararlanan olmamaktadır.

Bir derste belli bir konu işlenirken giriş bilgileri olarak sunulan genel açıklamalarda veya konuya başlangıç noktası olarak yapılan girişlerde karikatür bir provakasyon olarak kullanılabilir (Karikatür7; Selçuk Erdem). Bu, derste bir gülme olayı yaratacaktır ancak bu gülme ciddiyetsizliğin verdiği ortamın yaratılması anlamında değil aksine öğrenmeye doğru kişiyi çekme olayıdır. Tüm eğitimciler bilir ki bir dersin iyi öğrenilmesi ders atmosferi ile doğrudan ilgilidir. Karikatürle derste gülümsemeli bir atmosfer yaratılarak, kuru kuruya anlatılan dersten daha başarılı olması sağlanacaktır.

Özellikle yabancı dil (Karikatür8; Teo Scherling), sosyal bilgiler, tarih, coğrafya, fen gibi derslerde, karikatür iyi bir araç olarak değerlendirebilme potansiyelini taşımaktadır (Kitap4). Tahmin edileceği gibi eğitimciler bunu bugüne kadar pek kullanmamışlardır. Bunun en önemli nedenlerinden birisi öğretmenin derse materyal bulamaması ya da kendisinin çizim konusunda eğitim görmemesidir. Eğitimciler bu konuda ön çalışma yapmak, hazırlıklı bulunmakta zorluk çekmektedir. İkinci nedeni de karikatüre karşı takınılmış olan geleneksel bir güvensizlikte aramak gerekir. Kamuoyu karikatür çizen kişileri sanki konu ile hep alay eden, normal olayları gereksiz yere abartan kişiler olarak düşünmektedir. Okullarda resim derslerinde bile karikatür öğrenciye çok az anlatılmaktadır. Değerlendirme kriterleri hemen hemen hiç yoktur. Karikatür çizilir, gülünür, anlaşılmıyorsa üstünde durulmadan geçilir gidilir. Çok özel durumlarda okuyucular bu karikatürlere karşı tepki gösterirler. Bazen de dozu fazla olan karikatürler hedef aldığı kişiler tarafından mahkemeye verilir. Mahkeme sözcüğü insanları tedirgin eden bir kavramdır. Bu nedenle eğitimciler ve anne-babalar öğrencileri karikatürle karşı karşıya getirmek istemezler. Karikatürü, öğrenciyi yarardan çok zarar verecek bir yük gibi görürler.

Bir de karikatürün politik kullanımı var. Günümüze kadar karikatür politika ile o kadar iç içe olmuştur ki, bu da eğitimcinin tercihini etkilemektedir. Onu çekingen davranmaya zorlamaktadır. Danimarka’da yaratılan “Peygamber Karikatürü” krizi (Grafik2) tüm dünyada tartışılmış, Başbakanı kedi olarak çizen karikatürcünün mahkemeye verilmesi yine tartışma konusu olmuştur.

Bir eğitimci karikatürü derste kullanacaksa bu sanatın alaylı tekniğini, anlatmak istediğini, kalitesini bilmek zorundadır. Eğitimde karikatürün sağlıklı biçimde kullanılabilmesi için önce eğitimci bu konunun önem ve anlamını bilmeli, sonra da öğrencisinin yeterli ve hazır olduğunu hissetmelidir. Ne yazık ki günümüzde eğitimcilerin çok

azı bu noktadan yola çıkabilmektedir. Karikatürle çalışma, karikatürün kendisini de çalışmayı gerektirir. Olaya böyle bakıldığında her öğretmen karikatürün anlamını derinleştirmek ve öğrencilerine yararlı olacak yardımı yapmak zorundadır. Bu da öğretmenin kendi yeterliğine sahip olmasıyla olanaklıdır.

Karikatürlü dersler için bir genel planlama ve yöntem genel olarak formüle edilemez. Her dersin hatta her ders konusunun kendine göre kuralları vardır. Bu duruma uygun çözümler düşünülmelidir. Bu sadece karikatür için gerekli olmayıp, tüm araçların kullanımında da böyledir. Tebeşirden bilgisayara kadar hangi araç kullanılırsa kullanılsın, önemli olan husus bunların öğretim amacıyla nasıl kullanıldıklarıdır. Aslında eğitimciler de bunun ayrımını bilmelidirler, bilmektedirler.

KAYNAKÇA:
Grünewald, Dietrich. Karikatür im Unterricht. Almanya, 1979.
Topuz, Hıfzı. İletişimde Karikatür ve Toplum. Eskişehir, 1986.
Varış, Fatma. Eğitim Bilimine Giriş. Ankara Ün. Basımevi, 1978.


YASAL UYARI: Bu sitede yer alan tüm içerik, Prof.Atila Özer Müze Evi'ne aittir. Prof.Atila Özer Müze Evi'nin yazılı izni olmadan, bu içeriğin kopyalanması, imzalı veya imzasız kullanılması, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur.