tren

23 Ağustos 1999

Uzaktan Öğretimde Kitap Tasarımı

Uzaktan Öğretimde Kitap Tasarımı – (1999) Uzaktan Eğitim/Distance Education Dergisi – Ankara

 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler

*Atila ÖZER

ÖZET

Bu kısa çalışmada, uzaktan öğretimde basılı materyaller; özellikle ders kitaplarında yer alacak yazı, resim, karikatür, fotoğraf, harita, grafik, şema gibi öğelerin seçimi ve kullanımında dikkat edilecek hususlar belirtilmekte; iyi bir kitap tasarımının öğrenme sürecine dan katkıları irdelenmektedir.

ANAHTAR SÖZCÜKLER: Uzaktan öğretim, basılı materyal, yüz yüze ve araçla iletişim, basılı materyal tasarımı, hedef kitle.

ABSTRACT
İn this short article, certain points, vvhich should be taken into consideration in selecting and utilizing ‘printed materials’, and especially those ones such as text image, photograph, graphics and tables that are possibfy used in the supportive books are clarified. How a well designed book corrtributes to the entire leaming process is also discussed.
KEY VVORDS: Distance leaming, printed malerial, face to face and media assisted communication, design of printed material, target group

1. GİRİŞ
Ülkemizde uzaktan öğretim yöntemlerinin uygulanması yıllar geçtikçe gelişmekte, yerine oturmakta, yaygınlaşmakta ve buna paralel olarak tüm kamuoyunca benimsenmektedir.
Türkiye’de ve dünyanın diğer ülkelerinde öğrenme kuramları üzerine pek çok çalışma yapılmaktadır ve bu çalışmaların devamı da kaçınılmazdır. Özellikle yeni teknolojilerle birlikte yeni araç gereçlerin ortaya çıkması ve öğretim kurumlarını geliştirme çabası, bu konuyu sürekli gündemde tutmaktadır.

Günümüzde eğitim iletişimi yüz yüze ve araçlarla yapılmaktadır. Yüz yüze yapılan iletişimde eğitici ile eğitilen karşı karşıyadır ve aynı ortamda bulundukları için olumlu sonuç alınması diğerine kıyasla daha kolaydır. Bu iletişimde taraflar tüm konulan tekrar tekrar işleyerek anlaşılır hâle getirme gibi bir avantaja sahiptirler. Oysa, kitle iletişim araçlarıyla yapılan üetişim türünde taraflar aynı ortamlarda olmadıklan için karşılıklı soru sorma ve anlaşılmayan bölümleri tartışma gibi bir olanaktan mahrumdurlar. Böyle bir üetişimde özellikle mesajı hazırlayan kaynak, anlaşılır ve yöntemine uygun davranmak zorundadır.

Anlaşılır ve etkin üetişimin yöntemleri eğiticileri sürekli araştırmaya zorlamaktadır.

Uzaktan öğretimin ülkemizdeki uygulaması, üç temel ayak üzerine oturtulmuştur. Birincisi, basılı materyaller; ikincisi, TV ve radyo programlan; üçüncüsü ise danışmanlık hizmetleridir.

Bu yazı ile üzerinde yoğunlaşılacak konu; uzaktan öğretimde basılı materyallerdir. Basılı materyaller ağırlıklı olarak öğrenciler için hazırlanan her türlü ders kitaplandır. Bu kitaplar belirlenmiş konulardaki bilgileri içerecek şekilde hazırlanıp çoğaltılarak öğrencilere ulaştırılmaktadır.

Bir kitapta; yazılar, resimler, kcrrikcrtürler, fotoğraflar, haritalar’, grafikler, şekiller, şemalar vb. öğeler bulunur. Doğaldır ki tüm bunların bir arada kullanılması zorunlu değildir. Ancak gerekli ve yeterli olduğu durumlarda kuUcrnılmalıdırlar. Sadece yazılardan oluşan bir kitabı, ders kitabı olarak yayınlamak elbette olanaklıdır ve bir çok örnek de gösterilebilir. Ancak, görselliğin olabildiğince ön plâna çıktığı günümüzde sadece yazıdan ibaret olan bir kitabın bile bir tasarımcının elinden geçtiğinde görüntüsünün ve albenisinin ne kadar değişeceğinin bilinmesi gerekir.

“Bir ders kitabının görselliği ne derece önemlidir?” sorusu sorulduğunda özellikle uzaktan öğretimde söylenmesi ve tartışılması gereken çok şey olacaktır. Yazıya destek vermek amacıyla ycrzınrnın yanında yer alacak şekil, grafik vb. çizimler özellikle anlamayı kolaylaştıracaktır. Bu gereksinme, yayınlanan ilk kitaptan başlayarak hep duyulmuştur.

Ülkemizde İbrahim Müteferrika tarafından 1729 yılında kurulan matbaa makinasında çoğaltılan kitapların başında gelen Tarih-i Hindi-i Garbi” (Emir Mehmet bin Emir Hasan-ül Mesüdi’nin Amerika’nın keşfi üzerine Kitab-ı İklim-i Cedid adıyla yazıp 1588 de IH. Murad’a sunduğu kitap) içinde 13 gravür ve bir harita ile basılmıştır. Eğer bu kitapta gravürler ve harita yer almasaydı anlaşılması belki de olanaksız olacaktı.

İbrahim Müteferrika arap harfleriyle bastığı kitaplarda yüksek baskı tekniğine uygun harf kalıplan kullanmıştır. Bu teknik latin harflerine geçildikten sonra da uzun süre uygulanma¬ya devam etmiştir. Bu teknolojide kitap içinde kullanılan 12,14,16 punto büyüklüğündeki harf kalıplan, kapak için küçük kalmakta, büyük puntolu harf için özel kalıplara gereksinim duyulmakta idi. Daha o yıllarda kitapların kapaklarındaki yazıların büyük yazılması, kitabın içeriğine uygun bir resimleme yapılması gereği duyulmuş, bu iş için dönemin ressamlarına kapak tasarımlan yaptırılmıştır. Günümüzde bu tasanm işini grafik scmatçılan üstlenmişlerdir. Kitap tasarımı ayn bir uzmanlık alanı olmuştur.

Bütün bu çalışmalar, gayretler ve uzmanlık araştırmalan ycrnlışsız ve etkin iletişimi sağlamak-amacıyla yapılmaktadır,

Kitap tasarımını uzmanlık alanı olarak seçen grafik sanatçıları; kitap kapağında bulunacak,
a) İllüstrasyon, fotoğraf, karikatür vb. öğeleri,
b) Kitap adı, yazar adı, yayınevi simgesi ve bunlarla ilgili yazı karakterleri, büyüklükler (tipografi) vb.öğeleri,
c) Kapakta kullanılacak renkler ve bu renklerin uyumlan,
d) Kapağın arka yüzü ve sırtında bulunması gerekli öğeleri, çözülmesi gereken bir problem olarak gören kişilerdir.

Kitap tasarımını uzmanlık alanı olarak seçen grafik scmatçılan; kitabın iç sayfalarında yer alacak.

a) Başlık, ara başlık ve metinlerdeki yazı karakterleri ve büyüklüklerini,

b) Yazıların kaç sûrun olması gerektiğini,
c) Şekil, harita, fotoğraf, kcaikatür vb. kullanılacak görsellik öğelerini,
d) Yazıda, zeminde ve şekillerde kullanılacak renk öğelerini,
e) Şayianın üstünde, altında, sağında, solunda kalacak boşluk büyüklüklerini,
f) Sayfa numarasının, sayfanın altında, üstünde, sağında, solunda mı olması gerektiğini, kendileri için problem olarak gören kişilerdir.
Bu uzmanlık alanına inanan gelişmiş ülkelerdeki üniversiteler, kurumlar, yayınevleri vb., benimsedikleri yazı karakterlerini, sayfa düzenlerini hiç değiştirmeden, tüm yayınlarında hep aynı şekilde kullanarak, kendileri için bir kurum kimliği oluşturma yoluna gitmektedirler.
Ofset baskı tekrüğinin ve bilgisayar teknolojisinin gelişimi, seçenekleri umulanın ötesinde sayılara ulaştırmıştır. Ancak bu zengin seçenekler şimdi de bir karmaşaya doğru gitme tehlike¬sini getirmektedirler. Çeşitlilikten fazlasıyla yararlanmak için yazı karakterlerini zor okunur olanlardan seçmek, her sayfada değişik karakterler kullanmak, bazı sayfalarda illüstrasyon, bazen karikatür kullanmak gibi seçenekler, bir iki renk yerine dört beş renk kullanmak, kitabı adeta boğacaktır.

İnsanların, öğrencilerin ya da hedef kitlenin olaylar, durumlar, renkler ve biçimler karşısındaki algılama ve davranış özelliklerine göre basılı materyallerin tasarlanması uzaktan öğretimde büyük önem taşımaktadır. Seçeneklerin çokluğuna karşın kitapların görselleştirilmesi,
a) Hedef kitlenin yaşma ve kitabın amacına uygun olmalı,
b) İşlenen konular görsel anlatıma izin vermeli,
c) Kitapta baştan sona kadar aynı üslup kullanılmalı,
d) Çizimler karmaşık olmamalı; çok anlamlı olmayacak biçimde olabildiğince basit ve yalın hamlanmalıdır.

Bu alanda ülkemizde başanlı adımların atıldığı ve oldukça yol katedildiği gözlenmektedir.


YASAL UYARI: Bu sitede yer alan tüm içerik, Prof.Atila Özer Müze Evi'ne aittir. Prof.Atila Özer Müze Evi'nin yazılı izni olmadan, bu içeriğin kopyalanması, imzalı veya imzasız kullanılması, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur.