tren

9 Mayıs 1997

Sanat ve Karikatür

Sanat ve Karikatür – (9-13 Mayıs 1997) 3.Uluslararası Karikatür Festivali – Ankara

 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler
 Makaleler ve Bildiriler

Sanat; duyguların, düşüncelerin ya da bir yaşantının renk, çizgi, ses, devinim ve sözcüklerle başkalarına ulaştırılması olayıdır. Sanat biraz biçim, biraz bilim, biraz da özden meydana gelen bütün bir değerler sistemidir (1).

Bu tanımdan yola çıkarak sanatları sınıflandırmak gerekirse:

Yüzey sanatları (resim, fotoğraf, karikatür vb.)
Hacim sanatları (heykel, seramik vb.)
Mekan sanatları (mimarlık, peyzaj mimarlığı vb.)
Dil sanatları (roman, öykü, şiir vb.)
Devinim sanatları (bale, dans, mim vb.)
Eylem sanatları (tiyatro, sinema, gölge oyunu vb.)
Ses sanatları (müzik)
olarak sıralamak mümkündür.

Sanat yapıtı ise; bir yaratıcı süreç sonunda ortaya çıkan özgün (orijinal) ve tek olma özelliği taşıyan üründür.

Tüm bu sınıflamalar, bilimsel olarak yapılan çalışmalarda bir arayışın sonucudur. Oysa zaman içerisinde pek çok şey gibi bazı değerlerin ve terimlerin anlamlarının da değiştiği bilinmektedir.

Son yüzyılın en tanınmış sanat tarihçilerinden biri olan Prof. Dr. Werner Hofmann Modern Sanatın Temelleri adlı kitabında “sanat kavramının aşırı zorlanmasından da, putlaştırılmasından da kaçınılmalıdır” demektedir.”(2) Bunun da nedeni hergün yeni bilgiler, yeni olanaklar, yeni arayışlar bu tanımın sınırlarını güçleştirmektedir. Bu yüzden kesir kurallarla, oluşumu kıskaç altına almak bilimselliğe uygun düşmez, boşuna gayretlerden öteye gitmez.

Sanatın ne olduğuna, neyin sanat sayılması gerektiğine ilişkin ve bütün zamanlar için geçerli olabilecek ölçütlerin bulunamaması gerçeği hep olacaktır. Gombrich; Sanatın Öyküsü adlı kitabında “Sanat adı verilen birşey yoktur aslında, yalnızca sanatçılar vardır; yani bir zamanlar renkli toprakla mağara duvarına becerebildiklerince bizon resimleri çiziktiren, bugünse boya satın alıp reklam afişleri yapan ve yüzyıllardan beri daha birçok başka şeyler üreten insanlar”.(3)

Bu anlam ile düşündüğümüzde, zaman zaman gündeme getirilen karikatürün de sanat olup olamayacağı tartışmaları artık bitirilmelidir.

Resim sanatının devleri; Rembrandt, Leonardo da Vinci, Goya, Daumier, Van Gogh ve Picasso gibi sanatçılar da karikatür çizmişler, kimi sınıflayıcılar bunların bir bölümünü deneysel sanat diye adlandırmışlar, kimileri ifadeci sanat (Expressionizm) içerisinde göstermişlerdir.

Ancak tüm bunlara karşın resimle karikatürün ayrı sanat dalları olduğu kesindir. Benzer yanları sadece aynı malzemeleri kullanmalarıdır. Bu ayırımı geçen yılki sempozyumda Sayın Önder Şenyapılı ayrıntılarıyla açıklamıştır. Öyleyse sanat açısından yapılanın ne olduğundan daha önemlisi yapan; yani sanatçı kişilikdir diyebiliriz.

Bence karikatürcü ressamın araç gereçlerini kullanmakla birlikte ondan bir fazlasını ortaya koymak zorundadır. Yani, karikatürcü önce konusunu mizahla biçimlendirecek, sonra da mizahla biçimlenen bu konuyu ikinci kez çizgiyle biçimlendirecektir. Ressam ise konusunu bir kez biçimlendirmekle işini bitirecektir.

Turhan Selçuk;”Karikatürün güçlü bir sanat olmasının nedenleri vardır” demektedir. “Karikatür yaygın bir sanattır, basın yoluyla, sinemayla, televizyonla, afişlerle, sergilerle halkın her an karşısındadır. Söyleyeceğini en kısa yoldan zahmetsizce fakat çarpıcı bir şekilde söyler. Çizgileriyle sempatiktir, ilgiyi çeker.”(4)

Üstün Alsaç ise “Karikatür; insanların, varlıkların, olayların hatta duygu ve düşüncelerin doğala ters düşen, olağanla çelişen gülünç yanlarını yakalayıp bunları kimi zaman da yazıyla desteklenmiş abartılı çizimlerle bir gülmece anlatımına dönüştürme sanatıdır.”(5) diye tanımlamaktadır.

Diğer sanat dallarında olduğu gibi karikatür sanatının da kendi içinde çeşitlemeleri olması doğaldır. Vinyetler, tek kare karikatürler, bant karikatürler ve çizgi romanlar, çizgi öyküler bu sanatın şekilsel zenginliğini göstermektedir. Ayrıca anlatım ve içerikte de değişiklikler göstermiştir. Önceleri bir kişinin görüntüsünden yola çıkılarak portre diye adlandırabileceğimiz şekliyle bilinmekte iken daha sonra olayların, yaşantıların, durumların karikatürü çizilmiş, bu tür karikatürlerde de altyazılı, balonlu konuşmalı daha sonra yazısız karikatürler ortaya çıkmıştır. Ve yine günlük gazete karikatürü, çok satışlı mizah dergisi karikatürü, sanat karikatürü gibi ayırımlar yapan kişiler de bulunmaktadır. Özellikle sanat karikatüründen anlaşılması gereken; Sayın Hıfzı Topuz’un önerdiği “humoristik desen” adlandırmasıyla belirlediği türdür. Humoristik desende geniş kitlelere seslenme, popüler olma kaygısı yoktur. İzleyeni güldürmekten çok düşündürmeyi önemser. Çizgilerinde abartmalar olmayabilir. Güncel olmaktan çok uzun ömürlü ve kalıcı olmak ister. Genellikle yazısız çizilir, tüm mesaj çizgilerdedir. Çok yalın, sade ve az çizgili olabileceği gibi taramalı, ışık gölge kurallarına uyan bir çizgi anlayışı da olabilmektedir.

Sanatta karikatürü ana hatlarıyla böyle irdeledikten sonra bu olguyu tersten yani karikatürde sanat olarak düşünen var mıdır diye hafızamı yokluyorum. Elbette var; Bazı karikatürcüler (Tan Oral; Sus ve Dinle(6), Savaş Dinçel; Çoksesli (7)) sadece müzik sanatını konu alan, bazıları (Ironimus; Grüne Helden, Graue Monster(8)) sadece mimarlık ve çevre düzenleme sanatını konu alan karikatürlerini kitap haline getirmişlerdir.


Art is to convey emotions, thought or a life to other people through colour, line, sound, motion and words. Art is
a total system of values made up of some form, some science and some essence. (1)
Considering this definition we can classify arts as follows:
Surface arts (painting, photography, cartoon etc.)
Volume arts (sculpture, ceramics, etc.)
Place arts (architecture, landscape, etc.)
Language arts (novel, short-story, poetry, etc.)
Motion arts (ballet, dance, mime, etc.)
Action arts (theater, cinema, shadow show, etc.)
As for work of art; it is the product which appears at the end of a creative process and has originality and uniqueness.
All these classifications are the outcome of searching in scientific studies. However, it is known that the mean¬ings of some values and terms have changed in time.
Prof. Dr. Werner Hofmann, one of the best known art historian of the last century, (in his book The Origins of Modern Art) point out that idolizing and forcing the concept of art too hard must be avoided. (2). The cause of this it that everyday new information, new possibilities, new quests have made it difficult to limits the defination. Therefore, it is not appropriate to scientific to make formation be under the yoke of absolute rules, it is nothing but vain effort.
That the criteria about what art is, what must be considered art and can be acceptable for all times can not be determined is a fact, and it will always be so. In his book, Tale of Art, Gombrich says that actually there is nothing as art, there are just artists, it means there are people, once upon a time, had been drawing buffalo pictures as they could on the cave wall, but today, they buy dye and make posters and who have been producting too many other things for centuries.(3)
Then, the debates about whether cartoon is art or not should be over would be art or not must be stopped anymore.
Masters of art of painting; artists such as Rembrandt, Leonardo da Vinci, Goya, Daumier, Van Gogh and Picasso drew cartoon; some people who classify, called some of these “experimental art” and some of them include these cartoons in the expressive art (expressionism).
In spite of all these comments it is obvious that painting and cartoon are different branches of art. Their common point is just the they are using the material. Mr. Onder Senyapili expressed this differentiation in details at the symposium last year. So we can say that, from the handpoint of art artistic personality is more important than what’s done; i.e artist is personality.
In my opinion, a cartoonist must create more than the artist as well as using the things that artist uses. In other words the cartoonist will give shape to his theme/topic with humour, and then with the line again. As for the artist, he would finish his work by shaping it only once.
Turhan Selcuk says that “there are reasons of cartoon to be an effective art”. “Cartoon is an informal art. It is always in front of the people by the way of press, cinema, television, posters, exhibitions. It expresses itself in the shortest but most effective way. It is attractive with its line, it draws attention…” (4) Ustun Aysac explains that “cartoon is an art that catches the ridiculous sides of people, beings, events also sense and thought which are contnary to the natural and incongruous to the usual; and it sometimes changes these into a humour expression with the exaggerated strips supported by writing.” (5)
It is natural that art of cartoon has kinds in itself like other branches of art have. Vignettes, cartoons and strip bands, comic books reflect the figural richness of this art. However it has some differences in expression and content. Previously, cartoon was known as portrait which is the apparition of a person; later cartoons of events, lives, situations have been drawn and by the help of these cartoons, footnotes, speech balloons in cartoons and no-caption cartoons have been formed. Nevertheless, there are still people cartoons as cartoon in daily news, cartoon in magazines, art cartoon and the like. Especially what must be meant from art cartoon is the kind that HifziTopuz offers and determines by “humouristic art drawing” classification. In humouristic art drawing, there is no anxiety of addressing to the large masses and being popular. It intends to make people think more than laugh. There may not be exaggerations in its drawings. It wants to be lasting in spite of being current. Generally it is drawn untitled, the whole message is in its lines. There can be a concept of the line which is both simple, plain, with little stripes and shaded with hatches, suitable to the rules of light and shadow.
After, such a general out line of cartoon in art, I check my memory to see if there is someone who considered
the opposite, of this; i.e, art in cartoon. Of course there is. Some cartoonists, (Tan Oral; Susve Dinle{6), Savas Dincel; Coksesli (7)) have published their cartoons taking just music as their topics, and some of them (Ironimus; Grune Helden, Graue Monster (8)) have published their cartoons about just architecture and art of environmental arrangement.

KAYNAKÇA

(1) ALTINOK, İsmail. Yeni Resim_İş Dersleri. Toplum Yay. Ankara; 1975.

(2) HOFMANN, Werner. Grundlagen der Modernen Kunst; Alfred Kröner Ver. Stuttgart; 1966.

(3) GOMBRİCH, E. H. Sanatın Öyküsü. Çev:Bedrettin Cömert, Remzi Kitabevi, İstanbul;1976.

(4) SELÇUK, Turhan. Söz Çizginin. Karacan Yay. İstanbul;1979.

(5) ALSAÇ, Üstün. Türkiye’de Karikatür, Çizgi Roman ve Çizgi Film. İletişim Yay. İstanbul;1994.

(6) ORAL, Tan. Sus ve Dinle. Pan Yay. İstanbul; 1989.

(7) DİNÇEL, Savaş. Çoksesli. Pan Yay. İstanbul; 1990.

(8) IRONIMUS, Gustav, Peichl. Grüne Helden Graue Monster. Wilhelm Goldmann Ver. München; 1983.

* 3. Uluslararası Ankara Karikatür Festivali Sempozyum Bildirisi, 9-13 Mayıs 1997 Ankara.


YASAL UYARI: Bu sitede yer alan tüm içerik, Prof.Atila Özer Müze Evi'ne aittir. Prof.Atila Özer Müze Evi'nin yazılı izni olmadan, bu içeriğin kopyalanması, imzalı veya imzasız kullanılması, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur.